EL NIÑO 2026–2027: THÁCH THỨC LỚN ĐỐI VỚI NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM – ĐÃ ĐẾN LÚC CHUYỂN ĐỔI SANG CANH TÁC LÚA BỀN VỮNG

1. El Niño 2026–2027: Tín hiệu cảnh báo đối với sản xuất nông nghiệp Việt Nam

El Niño là hiện tượng khí hậu tự nhiên liên quan đến sự nóng lên bất thường của lớp nước biển bề mặt khu vực trung tâm và phía đông Thái Bình Dương nhiệt đới. Hiện tượng này làm thay đổi hoàn lưu khí quyển, ảnh hưởng đến chế độ mưa, nhiệt độ và phân bố nguồn nước ở nhiều khu vực trên thế giới.

Theo bản tin dự báo khí hậu thời hạn mùa của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, trong giai đoạn tháng 11/2026 đến tháng 01/2027, El Niño có xác suất duy trì cường độ rất mạnh ở mức 96%. Nhiệt độ trung bình tại nhiều khu vực trên cả nước có xu hướng cao hơn trung bình nhiều năm. Đáng chú ý, từ tháng 02 đến tháng 04/2027, nhiệt độ có thể cao hơn trung bình nhiều năm từ 1–2°C, trong khi lượng mưa tại Trung Bộ và Nam Bộ tiếp tục có xu hướng thiếu hụt.

Đây là những tín hiệu đáng lưu ý đối với ngành nông nghiệp, vốn phụ thuộc lớn vào điều kiện thời tiết và nguồn nước tự nhiên.

Tại Việt Nam, các khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long được đánh giá là những vùng có nguy cơ cao về hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn trong giai đoạn cuối năm 2026 đến năm 2027.

Đối với ngành sản xuất lúa gạo, những tác động này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến sinh trưởng của cây trồng mà còn có thể làm gia tăng chi phí sản xuất, giảm hiệu quả sử dụng phân bón, gây mất cân đối hệ sinh thái đất và làm suy giảm tính ổn định của năng suất qua các mùa vụ.

2. Những tác động tiêu cực của El Niño đối với nền nông nghiệp trồng lúa

Thiếu nước và hạn hán – thách thức trực tiếp đối với cây lúa

Cây lúa có nhu cầu nước tương đối lớn, đặc biệt trong các giai đoạn sinh trưởng quan trọng như đẻ nhánh, làm đòng và trổ bông. Khi nguồn nước tưới bị thiếu hụt, ruộng lúa không được cung cấp đủ nước theo nhu cầu sinh lý, cây có thể giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng, hạn chế phát triển bộ rễ và suy giảm khả năng quang hợp.

Tình trạng thiếu nước kéo dài có thể dẫn đến đẻ nhánh kém, giảm số bông hữu hiệu, giảm tỷ lệ hạt chắc và làm suy giảm năng suất.

Đặc biệt, nếu hạn hán xảy ra vào giai đoạn làm đòng và trổ bông, thiệt hại có thể rất lớn do quá trình hình thành hạt và thụ phấn bị ảnh hưởng.

Nhiệt độ cao làm gia tăng áp lực sinh lý cho cây trồng

Nắng nóng kéo dài làm tăng tốc độ thoát hơi nước, khiến cây lúa phải đối mặt với áp lực mất nước lớn hơn. Khi khả năng hấp thu nước từ đất không đáp ứng được lượng nước mất đi qua lá, cây có thể đóng khí khổng để hạn chế thoát hơi nước, đồng thời làm giảm khả năng hấp thu CO₂ và hoạt động quang hợp.

Nhiệt độ cao trong thời kỳ sinh sản còn có thể gây bất thụ phấn, tăng tỷ lệ hạt lép và ảnh hưởng đến chất lượng hạt gạo.

Bên cạnh đó, nhiệt độ và độ ẩm thay đổi bất thường cũng có thể làm thay đổi diễn biến phát sinh của sâu bệnh, cỏ dại và các đối tượng gây hại trên đồng ruộng.

Xâm nhập mặn và suy giảm chất lượng nguồn nước tưới

Tại Đồng bằng sông Cửu Long, nguy cơ xâm nhập mặn gia tăng khi dòng chảy từ thượng nguồn suy giảm, lượng mưa thiếu hụt và nước biển lấn sâu vào hệ thống sông, kênh rạch.

Nguồn nước có độ mặn vượt ngưỡng chịu đựng của cây lúa có thể gây mất cân bằng ion, làm giảm khả năng hấp thu nước của rễ, gây ngộ độc ion và ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng.

Đặc biệt, việc sử dụng nguồn nước tưới không được kiểm tra độ mặn có thể khiến thiệt hại xảy ra trên diện rộng, kể cả khi ruộng vẫn có đủ lượng nước về mặt vật lý.

Suy giảm sức khỏe đất và gia tăng chi phí sản xuất

Một trong những vấn đề ít được chú ý nhưng có ý nghĩa lâu dài là sự suy giảm chất lượng đất canh tác.

Việc lạm dụng phân bón vô cơ, thiếu bổ sung chất hữu cơ, đốt rơm rạ sau thu hoạch và canh tác liên tục có thể làm suy giảm hàm lượng hữu cơ, ảnh hưởng đến cấu trúc đất và sự đa dạng của hệ vi sinh vật có lợi.

Khi đất thiếu chất hữu cơ, khả năng giữ nước và duy trì môi trường thuận lợi cho bộ rễ có thể suy giảm. Trong điều kiện hạn hán, đất canh tác càng dễ bộc lộ những hạn chế về khả năng duy trì độ ẩm và cung cấp dinh dưỡng.

Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn: đất suy thoái khiến cây trồng dễ bị tổn thương hơn trước thời tiết cực đoan, trong khi nông dân phải gia tăng đầu tư phân bón và các yếu tố đầu vào để duy trì năng suất.

3. Chủ động thích ứng: Cần thay đổi phương thức sản xuất lúa thay vì chỉ ứng phó khi hạn hán xảy ra

Trước những thách thức từ El Niño, giải pháp đối với ngành lúa gạo không thể chỉ dừng lại ở việc tìm kiếm nguồn nước tưới hoặc gia tăng lượng phân bón để bù đắp thiệt hại. Điều quan trọng hơn là phải xây dựng một quy trình canh tác có khả năng thích ứng với điều kiện bất lợi ngay từ đầu vụ.

Một số giải pháp cần được ưu tiên triển khai:

Thứ nhất, quản lý nguồn nước và điều chỉnh lịch thời vụ.

Các địa phương cần chủ động xây dựng kế hoạch xuống giống phù hợp với dự báo nguồn nước, tình hình xâm nhập mặn và điều kiện thủy văn từng khu vực.

Tăng cường nạo vét, bảo dưỡng hệ thống kênh mương, chủ động trữ nước ngọt, kiểm tra độ mặn trước khi đưa nước vào ruộng và áp dụng phương pháp tưới ngập – khô xen kẽ (AWD) tại những khu vực có điều kiện phù hợp.

Đây là giải pháp vừa tiết kiệm nước, vừa góp phần giảm phát thải khí methane trong sản xuất lúa.

Thứ hai, lựa chọn giống lúa có khả năng thích ứng tốt.

Ưu tiên các giống có thời gian sinh trưởng phù hợp, khả năng chịu hạn, chịu mặn và chống đổ ngã tốt theo điều kiện sinh thái của từng vùng.

Việc lựa chọn giống cần kết hợp với lịch xuống giống hợp lý nhằm hạn chế giai đoạn trổ bông rơi vào thời điểm nắng nóng gay gắt hoặc thiếu nước nghiêm trọng.

Thứ ba, nâng cao sức khỏe đất và khả năng chống chịu của cây lúa.

Cần chuyển từ tư duy cung cấp dinh dưỡng đơn thuần sang quản lý dinh dưỡng tổng hợp, cân đối giữa phân bón vô cơ, phân hữu cơ và các nguồn dinh dưỡng sinh học.

Bổ sung chất hữu cơ, duy trì hệ vi sinh vật có lợi, cải thiện cấu trúc đất và tăng cường hoạt động của bộ rễ là những yếu tố quan trọng giúp cây lúa duy trì sinh trưởng trong điều kiện bất lợi.

Thứ tư, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ sinh học trong canh tác.

Các chế phẩm vi sinh có thể được sử dụng để xử lý rơm rạ, thúc đẩy quá trình phân giải chất hữu cơ, hỗ trợ chuyển hóa dinh dưỡng và duy trì hệ vi sinh vật có lợi trong đất.

Việc ứng dụng đúng chủng vi sinh, đúng thời điểm và đúng điều kiện canh tác sẽ góp phần giảm sự phụ thuộc vào một số yếu tố đầu vào hóa học, đồng thời hỗ trợ xây dựng hệ sinh thái đồng ruộng bền vững hơn.

4. Canh tác hữu cơ và chế phẩm vi sinh: Nền tảng xây dựng khả năng chống chịu cho đất và cây lúa

Nếu các giải pháp quản lý nước giúp cây lúa vượt qua những giai đoạn khô hạn trước mắt, thì việc cải thiện chất lượng đất mới là hướng đi mang tính lâu dài để nâng cao khả năng chống chịu của toàn bộ hệ thống canh tác.

Đây cũng chính là lý do chuyển đổi sang phương thức canh tác giảm đầu vào hóa học, tăng sử dụng phân bón hữu cơ và chế phẩm vi sinh cần được quan tâm mạnh mẽ hơn.

Phân bón hữu cơ – tăng khả năng giữ nước và cải thiện cấu trúc đất

Chất hữu cơ đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành cấu trúc đất, duy trì độ tơi xốp và cải thiện khả năng giữ nước.

Khi được bổ sung thường xuyên và sử dụng đúng cách, phân hữu cơ giúp tăng hàm lượng carbon hữu cơ trong đất, tạo môi trường thuận lợi cho hệ vi sinh vật phát triển và hỗ trợ quá trình cung cấp dinh dưỡng cho cây trồng.

Đối với đất trồng lúa, việc duy trì nguồn hữu cơ còn góp phần cải thiện khả năng trao đổi dinh dưỡng và tạo điều kiện thuận lợi cho bộ rễ phát triển.

Trong điều kiện thời tiết khô hạn, đất có hàm lượng hữu cơ và cấu trúc tốt thường có lợi thế hơn trong việc duy trì độ ẩm so với đất suy giảm chất hữu cơ.

Chế phẩm vi sinh – thúc đẩy tuần hoàn dinh dưỡng và phục hồi hệ sinh thái đất

Các chế phẩm vi sinh nông nghiệp mang lại nhiều giá trị thông qua hoạt động sinh học của những nhóm vi sinh vật có lợi.

Tùy theo thành phần chủng vi sinh, chế phẩm có thể hỗ trợ:

• Phân giải cellulose và các hợp chất hữu cơ trong rơm rạ, phụ phẩm nông nghiệp.
• Thúc đẩy quá trình khoáng hóa, chuyển hóa và tuần hoàn dinh dưỡng trong đất.
• Hỗ trợ phát triển hệ vi sinh vật vùng rễ, tạo môi trường thuận lợi cho bộ rễ.
• Một số chủng vi sinh có khả năng hòa tan lân, cố định đạm hoặc hỗ trợ cây trồng sử dụng dinh dưỡng hiệu quả hơn.
• Một số nhóm vi sinh vật có khả năng kích thích sinh trưởng và hỗ trợ cây trồng tăng cường cơ chế chống chịu stress phi sinh học.

Cần lưu ý, hiệu quả của chế phẩm phụ thuộc vào chủng vi sinh, chất lượng sản phẩm, điều kiện đất, độ ẩm và quy trình sử dụng. Vi sinh vật không thể thay thế hoàn toàn việc quản lý nước hoặc trực tiếp khắc phục tình trạng thiếu nước nghiêm trọng.

Xử lý rơm rạ sau thu hoạch – biến phụ phẩm thành nguồn tài nguyên hữu cơ

Một trong những giải pháp có ý nghĩa thực tiễn cao đối với sản xuất lúa là xử lý rơm rạ ngay sau thu hoạch bằng chế phẩm vi sinh thay vì đốt đồng.

Rơm rạ chứa một lượng lớn carbon hữu cơ và các nguyên tố dinh dưỡng có thể được tái sử dụng trong hệ thống sản xuất. Khi được xử lý phù hợp, nguồn phụ phẩm này có thể trở thành nguồn bổ sung hữu cơ cho đất, góp phần giảm chi phí xử lý chất thải và hạn chế ô nhiễm không khí do đốt rơm rạ.

Việc sử dụng chế phẩm vi sinh SUMITRI phân giải rơm rạ https://padco.vn/che-pham-vi-sinh-sumitri, kết hợp quản lý nước và vùi rơm đúng kỹ thuật, giúp thúc đẩy quá trình phân hủy phụ phẩm, hạn chế tình trạng tồn dư rơm rạ chưa phân giải và góp phần xây dựng mô hình canh tác tuần hoàn.

Đặc biệt, đối với định hướng sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp, đây là một mắt xích quan trọng trong việc giảm phát thải từ hoạt động canh tác.

5. Chuyển đổi sang nông nghiệp hữu cơ: Không chỉ là xu hướng mà là yêu cầu của tương lai

Một nền nông nghiệp có khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu không thể chỉ dựa vào giống cây trồng hay công nghệ tưới tiêu. Nền tảng quan trọng hơn là một hệ sinh thái sản xuất khỏe mạnh, trong đó đất, nước, cây trồng và vi sinh vật được quản lý theo hướng cân bằng.

Chuyển đổi sang canh tác hữu cơ và sử dụng các giải pháp sinh học cần được xem là một quá trình dài hạn, có lộ trình rõ ràng thay vì thay thế toàn bộ phân bón vô cơ trong một thời gian ngắn.

Đối với sản xuất lúa, quá trình này có thể bắt đầu từ những thay đổi thiết thực:

• Giảm dần việc sử dụng phân bón hóa học thiếu cân đối, xây dựng quy trình dinh dưỡng dựa trên nhu cầu thực tế của cây trồng.
• Tăng cường sử dụng phân hữu cơ, phân hữu cơ vi sinh và các nguồn phụ phẩm nông nghiệp đã qua xử lý.
• Sử dụng chế phẩm vi sinh trong xử lý rơm rạ, cải thiện môi trường đất và hỗ trợ quản lý dinh dưỡng.
• Hạn chế thuốc bảo vệ thực vật hóa học khi không cần thiết, ưu tiên quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) và các giải pháp sinh học phù hợp.
• Duy trì nguồn hữu cơ, bảo vệ hệ sinh thái đồng ruộng và tăng cường luân chuyển dinh dưỡng.

Cần phân biệt rõ giữa canh tác giảm đầu vào hóa học, canh tác sinh thái và sản xuất hữu cơ được chứng nhận. Để đạt tiêu chuẩn hữu cơ, người sản xuất phải tuân thủ các yêu cầu về vật tư đầu vào, quy trình sản xuất, kiểm soát và chứng nhận theo tiêu chuẩn áp dụng.

Tuy nhiên, dù lựa chọn lộ trình nào, việc phục hồi sức khỏe đất, tái sử dụng phụ phẩm và tăng cường ứng dụng công nghệ sinh học vẫn là những nền tảng có giá trị đối với nông nghiệp bền vững.

6. Chủ động hôm nay để bảo vệ tương lai ngành nông nghiệp Việt Nam

El Niño 2026–2027 không chỉ đặt ra bài toán ứng phó với hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn trong một vài mùa vụ. Xa hơn, đây còn là phép thử đối với năng lực thích ứng của nền nông nghiệp Việt Nam trước những biến động ngày càng khó lường của khí hậu.

Trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy Đề án phát triển một triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long, việc thay đổi phương thức canh tác theo hướng giảm phát thải, tăng hiệu quả sử dụng tài nguyên và bảo vệ sức khỏe đất cần được triển khai đồng bộ.

Doanh nghiệp nông nghiệp, nhà khoa học, cơ quan quản lý và người nông dân cần tăng cường phối hợp để đưa các giải pháp sinh học vào thực tiễn sản xuất. Những mô hình trình diễn sử dụng phân hữu cơ, chế phẩm vi sinh xử lý rơm rạ, quản lý nước tiết kiệm và giảm phát thải cần được nhân rộng, đi kèm với đánh giá hiệu quả kinh tế, môi trường và năng suất thực tế.

Đây cũng là định hướng mà Công ty TNHH Phát triển nông nghiệp Phương Nam hướng đến trong quá trình đồng hành cùng nền nông nghiệp Việt Nam: thúc đẩy ứng dụng công nghệ sinh học, phát triển các giải pháp vi sinh phục vụ sản xuất lúa, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp và từng bước chuyển đổi phương thức canh tác theo hướng thân thiện với môi trường.

Thông qua các giải pháp xử lý rơm rạ bằng vi sinh, sử dụng phân bón hữu cơ và xây dựng quy trình canh tác giảm phát thải, doanh nghiệp mong muốn góp phần thay đổi nhận thức từ sản xuất dựa trên khai thác tài nguyên sang sản xuất dựa trên phục hồi và duy trì tài nguyên.

Bởi trong một nền nông nghiệp hiện đại, năng suất không còn là thước đo duy nhất của thành công. Khả năng tiết kiệm nước, duy trì độ phì nhiêu của đất, giảm phát thải và bảo vệ môi trường cũng chính là những giá trị quyết định sức cạnh tranh của hạt gạo Việt Nam trong tương lai.

El Niño có thể là một thách thức lớn, nhưng cũng là lời cảnh báo để chúng ta hành động sớm hơn. Thay vì chờ đợi những mùa hạn hán tiếp theo mới tìm giải pháp, đã đến lúc bắt đầu từ chính mảnh ruộng hôm nay: nuôi dưỡng đất khỏe, xây dựng hệ sinh thái vi sinh và phát triển một nền nông nghiệp lúa gạo bền vững cho các thế hệ mai sau.

PHƯƠNG NAM – CÔNG NGHỆ CAO, TẠO PHỒN THỊNH.